Jadąc przez wyspę będziecie mijać je co chwilę. Kamienne stożki na wzgórzach. Czasem prawie całe, czasem już tylko kupa głazów. To nuraghi.

Nikt ich dokładnie nie policzył. Szacunki mówią o sześciu do ośmiu tysiącach. Czyli mniej więcej jedna wieża na trzy kilometry kwadratowe. W Europie nie ma drugiego takiego miejsca.

Zbudował je lud, którego dziś nazywamy nuragijskim. Mniej więcej między 1800 a 500 rokiem przed naszą erą. I tu jest najlepsze: ci ludzie nie zostawili po sobie ani jednego zapisanego zdania. Wszystko, co o nich wiemy, pochodzi z wykopalisk i z niezbyt życzliwych relacji Greków i Rzymian. Budowali przez tysiąc trzysta lat. Przetrwali Fenicjan i Kartagińczyków. A nie przekazali nam nawet własnego imienia.

Nie wiemy też na pewno, po co te wieże powstały. Twierdze? Siedziby wodzów? Spichlerze? Świątynie? Miejsca zgromadzeń? Archeolodzy kłócą się o to od stu lat. Najbardziej prawdopodobna odpowiedź: wszystko naraz i zmieniało się w czasie. Budowano je bez zaprawy. Same wielkie, nieociosane bloki układane tak precyzyjnie, że stoją do dziś. Trzy i pół tysiąca lat bez jednej kropli cementu.

Najsłynniejszy, Su Nuraxi w Barumini, ma osiemnaście i pół metra i trzy komory jedna nad drugą. Leży w centrum wyspy, więc na tej trasie go nie zobaczycie. Ale za kilka dni pod Arzacheną staniecie przed La Prisgioną. Tam w studni sprzed trzech tysięcy lat nadal jest woda.

Castelsardo zbudowała w dwunastym wieku rodzina Doria. Genueńscy arystokraci, którzy przez kilka stuleci traktowali północną Sardynię jak własne przedłużenie Ligurii. Postawili zamek na szczycie skalistego cypla. Wokół niego narosło miasteczko, które wygląda dokładnie tak, jak wygląda miasteczko postawione przez ludzi bardzo zainteresowanych tym, żeby nikt się do nich nie dostał.

W zamku jest Muzeum Plecionkarstwa Śródziemnomorskiego. I to nie jest muzeum „na pół godziny z grzeczności". Wyplatanie koszy z trzciny, palmy karłowatej i asfodelu było tu przez wieki prawdziwym zawodem. I nadal jest. Jeśli przechodząc uliczkami zobaczycie kobietę siedzącą przed domem z wiązką suchych łodyg na kolanach — to nie atrakcja dla turystów. Ona po prostu pracuje.

Kilka minut na zachód od miasta, przy drodze SS134, stoi Roccia dell'Elefante. Blok wulkanicznej skały, który wiatr i woda wyrzeźbiły w kształt siedzącego słonia z opuszczoną trąbą. Efekt jest tak dosłowny, że aż podejrzany. Ale najciekawsze jest w środku: w skale wykuto prehistoryczne komory grobowe, domus de janas, czyli „domy wróżek". Ktoś parę tysięcy lat temu spojrzał na tę skałę i uznał, że to jest właśnie miejsce, w którym chowa się zmarłych.

Na kolację zostańcie tu do zmroku. Castelsardo o zachodzie słońca — z murów, z widokiem na całą Zatokę Asinary — to jedno z tych miejsc, gdzie plan „szybko zobaczymy i wracamy" przegrywa z rzeczywistością. Jedna rzecz praktyczna: to jedno z droższych miasteczek regionu. Za tę samą kolację czterdzieści kilometrów w głąb lądu zapłacicie o jedną trzecią mniej.

Jeśli będziecie przez najbliższe dni patrzeć uważnie, zauważycie, że co kilka kilometrów na jakimś cyplu stoi okrągła kamienna wieża. Czasem odrestaurowana, częściej rozsypana. Było ich na wybrzeżu Sardynii około stu pięciu. W 1843 roku czynnych było jeszcze sześćdziesiąt trzy. Dziś mniej więcej co czwarta jest całkowicie zniszczona.

Powód jest prosty i niewesoły: przez tysiąc lat mieszkanie nad morzem na Sardynii oznaczało realne ryzyko, że pewnego ranka ktoś przypłynie i zabierze Was w niewolę. Pierwsze udokumentowane najazdy arabskie sięgają roku 705. Po upadku Konstantynopola w 1453 i wypędzeniu Maurów z Hiszpanii w 1492 sytuacja się pogorszyła. Naprawdę źle zrobiło się po 1522, kiedy korsarz Barbarossa uczynił Algier swoją bazą operacyjną.

Hiszpanie, którzy wtedy rządzili wyspą, zareagowali systemowo. Od 1570 roku ruszył program budowy wież. W 1572 powstał pierwszy szczegółowy plan obrony wybrzeża. W 1583 — osobny urząd o dumnej nazwie Królewska Administracja Wież. Wieże miały się nawzajem widzieć. Dym z jednej oznaczał alarm dla następnej. To był działający system wczesnego ostrzegania, zbudowany z kamienia i ludzkich oczu.

I tu jest klucz do zrozumienia całej wyspy, który zwykle umyka. Sardyńczycy przez wieki nie mieszkali nad morzem. Osiedlali się w górach, w głębi lądu, z dala od plaż, które dziś kosztują majątek. Antyczne miasta portowe — Nora, Tharros, Turris Libisonis — zostały w średniowieczu po prostu porzucone. Wyspa odwróciła się plecami do własnego wybrzeża i wróciła nad nie dopiero w XX wieku. To dlatego Sardynia ma najniższą gęstość zaludnienia we Włoszech: sześćdziesiąt cztery osoby na kilometr kwadratowy wobec krajowej średniej blisko stu dziewięćdziesięciu.

Ta długa, płaska wyspa, którą widzicie z La Pelosy po drugiej stronie cieśniny, to Asinara. Wygląda jak najdziksze miejsce, jakie da się sobie wyobrazić. I jest. Ale nie dlatego, że nikt tam nigdy nie dotarł. Przez ponad sto lat Asinara była więzieniem o zaostrzonym rygorze. W czasie pierwszej wojny światowej trzymano tam kilkadziesiąt tysięcy austro-węgierskich jeńców. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych — najgroźniejszych bossów mafii. Sędziowie Falcone i Borsellino przygotowywali tam wielki proces mafijny, bo to było jedyne miejsce we Włoszech, w którym czuli się bezpiecznie.

Więzienie zamknięto w 1997 roku, a wyspę zamieniono w park narodowy. Efekt uboczny: ponieważ przez sto lat nikt poza strażnikami i więźniami nie miał tam wstępu, przyroda Asinary jest w stanie, w jakim reszta Morza Śródziemnego nie była od stuleci.

Mieszka tam około dziewięćdziesięciu białych osłów. Nie są rasą — są albinosami, które wolno chodzą sobie po wyspie małymi stadkami rodzinnymi. Skąd się wzięły, nie wiadomo na pewno. Krąży legenda o osiemnastowiecznym statku, który rozbił się u brzegu z ładunkiem afrykańskich oślątek. Jest wersja z markizem, który sprowadził je z Egiptu. I jest wersja najnudniejsza, a przez to najbardziej prawdopodobna: to zwyczajne szare osły, które zdziczały, a w izolowanej populacji ujawnił się recesywny gen albinizmu. Albinizm daje im też światłowstręt i charakterystyczny, niepewny chód.

Na Asinarę nie wjedziecie kamperem — prywatne pojazdy są tam całkowicie zakazane. Płynie się promem ze Stintino albo z Porto Torres, a po wyspie porusza się rowerem (są wypożyczalnie), pieszo po siedmiu oznaczonych szlakach, albo parkowym busikiem. Przewodnik nie jest obowiązkowy. Psów nie wolno przywozić w ogóle.

Idąc dziś wieczorem po bastionach Alghero, spójrzcie na tabliczki z nazwami ulic. Są dwujęzyczne: po włosku i po katalońsku. Nie po sardyńsku — po katalońsku, tym samym, którym mówi się w Barcelonie osiemset kilometrów stąd. Mieszkańcy nazywają swoje miasto Barceloneta, mała Barcelona. I to nie jest folklor dla turystów.

Historia jest brutalniejsza, niż sugeruje urocza starówka. W czternastym wieku Sardynia była polem nieustannej wojny między lokalnym państwem Arborei, Pizą, Genuą i Aragonią. W 1353 roku flota katalońsko-wenecka pokonała Genueńczyków i zajęła Alghero. Rok później Sardyńczycy i Genueńczycy je odbili. W 1354 król Aragonii Piotr IV Ceremonialny wrócił, oblegał miasto i wygrał ostatecznie.

I wtedy podjął decyzję, która zdefiniowała Alghero na następne siedemset lat: żeby nie ryzykować kolejnego buntu, wypędził z miasta całą dotychczasową ludność — sardyńską i liguryjską — a na jej miejsce sprowadził osadników z Katalonii i Walencji, kusząc ich dopłatami. Wymiana ludności dokonała się w ciągu kilku lat. Miasto zostało dosłownie przeprogramowane.

Siedem wieków później efekt wciąż działa: język, kuchnia, festiwale, oficjalne partnerstwo z Barceloną. A jeśli mieliby Państwo zjeść dziś wieczorem jedną naprawdę drogą rzecz na całym urlopie, to niech to będzie aragosta alla catalana — langusta ugotowana, posiekana i podana na zimno z cebulą, pomidorem, oliwą i cytryną. To jest danie, którego nie ma nigdzie indziej na Sardynii, bo nigdzie indziej na Sardynii nie ma Katalończyków. Jedna zasada: zapytajcie o cenę za kilogram, zanim zamówicie. To najczęstsza pułapka rachunkowa na całym wybrzeżu.

Jest takie zdanie, którym sardyńscy historycy lubią kończyć dyskusję o tym, czy sardyński to język, czy dialekt. Po łacinie klasycznej: „Pone mihi tres panes in bertula" — włóż mi trzy chleby do torby. Po sardyńsku: „Ponemi tres panes in sa bèrtula". Dwa tysiące lat, prawie żadnej różnicy.

Sardyński nie jest odmianą włoskiego. To osobny język romański, a wielki lingwista Max Leopold Wagner uznał go za najbardziej archaiczny ze wszystkich — czyli najbliższy temu, czym była mówiona łacina. Odciął się od reszty rodziny wcześnie i, dzięki wyspiarskiej izolacji, zmieniał się wolniej niż wszystko dookoła.

A teraz najlepsze: Sardynia jest wielojęzyczna do absurdu. Na wyspie mniejszej od Małopolski i Podkarpacia razem wziętych funkcjonuje równolegle: sardyński w dwóch głównych odmianach (logudorski na północy, kampidański na południu), sassarski wokół Sassari — hybryda toskańsko-genueńska, gallurski w Gallurze — właściwie korsykański, kataloński w Alghero, i ligurski na wysepce San Pietro, przywieziony w 1738 roku przez rybaków koralowych wracających z Tunezji. Sześć osobnych systemów językowych. Na jednej wyspie.

Ile osób nim mówi? Około miliona rozumie, około miliona potrafi się posługiwać. Brzmi dużo, ale UNESCO klasyfikuje sardyński jako język poważnie zagrożony. Powód jest zawsze ten sam: przekaz z pokolenia na pokolenie urwał się w latach sześćdziesiątych, gdy rodzice zaczęli masowo mówić do dzieci po włosku, żeby ułatwić im życie. Ponad osiemdziesiąt pięć procent dzisiejszej młodzieży nie przejęło go od rodziców.

Jedno słowo warto znać, bo usłyszycie je codziennie: ajò — „chodźmy", „no dalej", „w drogę". Sardyńczycy mówią tak nawet wtedy, gdy resztę zdania budują po włosku.

Dziś w trakcie jazdy zauważycie moment, w którym krajobraz się przełącza. Kończy się jasny wapień i szeroka równina, a zaczynają obłe, popękane granitowe głazy, korkowe dęby i niskie kamienne domy. To Gallura, i jest inna od reszty Sardynii nie tylko z wyglądu.

Kiedy zatrzymacie się na kawę i posłuchacie, jak rozmawiają miejscowi, usłyszycie coś, co brzmi znajomo, jeśli byliście kiedyś na Korsyce. Nie przypadkiem. Gallurski nie jest dialektem sardyńskim — jest w zasadzie korsykański.

Historia stojąca za tym jest ponura. Między 1347 a 1400 rokiem Gallura została niemal wyludniona: wojny, dżuma, najazdy piratów. Region opustoszał. Potem, przez cały XV i XVI wiek, zapełniali go migranci z południowej Korsyki, wtedy pod panowaniem Genui. Dokument z 1622 roku pokazuje, że w Tempio Pausania trzy czwarte nazwisk było korsykańskiego pochodzenia. Do roku 1700 region był zasiedlony przez Korsykanów w tej samej proporcji.

Powstał z tego lingwistyczny hybryd: fonetyka i morfologia korsykańska, około jednej piątej słownictwa sardyńskiego, a składnia bliższa sardyńskiej niż korsykańskiej. Wszystko w ciągu trzystu lat.

Drugą rzeczą, którą warto rozpoznać, są stazzi — te niskie, prostokątne domki z granitowych bloków, które będziecie mijać w polach. Zwykle jedna izba, czasem dwie, na zewnątrz piec chlebowy i mały spichlerzyk. Nazwa idzie od łacińskiego statio, miejsce postoju. Gallurczycy nie mieszkali w wioskach, tylko w rozproszonych zagrodach, a kilkanaście sąsiadujących stazzi tworzyło cussorgia — wspólnotę, w której wszyscy sobie pomagali. Jeśli Wam się to wyda znajome, kiedy zobaczycie Costa Smeraldę, to nie przypadek. Wróci to w czytance o kupowaniu raju za bezcen.

Jeśli dziś zdecydujecie się na wypad w głąb lądu, do Aggius i Tempio Pausania, po drodze zobaczycie dęby o dziwnie łysych, rudobrązowych pniach. To dęby korkowe po zbiorze — korę zdejmuje się z nich raz na dziewięć lat, ręcznie, siekierą, nie uszkadzając drzewa. Dąb żyje z tym spokojnie dwa stulecia.

Stolicą tego świata jest Calangianus, dwadzieścia minut od Tempio. Przemysł ruszył w 1851 roku, gdy miejscowy przedsiębiorca Marco Corda przejął interes po francuskich inwestorach. W 1900 roku korki z Calangianus zdobyły uznanie na Międzynarodowej Wystawie w Mediolanie. W drugiej połowie XX wieku działało w miasteczku ponad trzysta zakładów korkowych. W 1977 odbyła się tu pierwsza Światowa Wystawa Korka, a dwa lata później Calangianus trafił na listę stu najbardziej uprzemysłowionych miast Włoch — miasteczko liczące około sześciu tysięcy mieszkańców.

Drugim bogactwem Gallury jest granit. Te obłe głazy, na które będziecie patrzeć przez najbliższy tydzień, to jedne z największych złóż granitu we Włoszech, a wiatr i woda modelowały je przez miliony lat w kształty, którym miejscowi nadali nazwy: Capo d'Orso to niedźwiedź, Roccia del Fungo w Arzachenie to grzyb. Kiedy zobaczycie te formy, zrozumiecie, że nikt tu nie musiał wysilać wyobraźni.

I jeszcze jedna rzecz, jeśli wybierzecie się w głąb lądu: w Tempio, Aggius czy Luras zjecie o wiele lepiej i taniej niż na wybrzeżu. Tu szukajcie zuppa gallurese — mimo nazwy to nie zupa, tylko zapiekanka z warstw czerstwego chleba nasączonego bulionem, przełożonych serem. Sycące jak niedziela u babci.

W sardyńskich skałach jest około trzech i pół tysiąca małych, wykutych komór. Nazywają się domus de janas — „domy wróżek". W 2025 roku trafiły na listę UNESCO. To prehistoryczne grobowce, starsze od nuraghów, i najbardziej wzruszające jest to, że wiele z nich naśladuje domy żywych: mają wykute dwuspadowe sufity, imitacje palenisk, kolumny i fałszywe drzwi prowadzące donikąd. Ktoś pięć tysięcy lat temu uznał, że zmarli powinni mieszkać tak jak my.

Ludowa wyobraźnia zrobiła z nich siedziby janas — maleńkich, bladych kobiet, wiecznie młodych, tkających złote nici w ciemności. Legenda mówi, że traciły nieśmiertelność, gdy zbliżył się do nich mężczyzna. To oczywiście bajka. Ale bajka, którą opowiadano sobie dokładnie w tych miejscach, gdzie leżeli prawdziwi przodkowie.

Ciemniejszą postacią sardyńskiego folkloru jest s'accabadora — kobieta, która miała „przynosić dobrą śmierć" ludziom nieuleczalnie chorym, cierpiącym bez nadziei. Przychodziła w czerni, z zakrytą twarzą, wezwana przez rodzinę. Nie brała za to pieniędzy. Czy naprawdę istniała, antropolodzy spierają się do dziś: jedni uważają to za literacki mit, inni wskazują relacje sugerujące, że praktyka przetrwała co najmniej do końca XIX wieku, a w odosobnionych miejscach dłużej. To temat, o którym starsi Sardyńczycy nadal niechętnie rozmawiają z obcymi.

I na koniec coś, czego warto raz w życiu posłuchać, choćby na telefonie: canto a tenore, wpisany na listę UNESCO w 2005 roku. Czterech mężczyzn stoi w ciasnym kręgu, twarzami do siebie. Jeden prowadzi tekst, trzej pozostali — bassu, contra i mesu boche — tworzą gardłowy, wibrujący akompaniament, który brzmi bardziej jak instrumenty niż jak ludzie. Wywodzi się z kultury pasterskiej, a teksty bywają zaskakująco współczesne: o emigracji, bezrobociu, polityce.

Kiedy dziś przejdziecie mostem z La Maddaleny na Caprerę, będziecie na wyspie, którą Giuseppe Garibaldi wybrał świadomie — i to jest w tej historii najdziwniejsze.

W 1860 roku Garibaldi był najsłynniejszym człowiekiem Europy. Wyprawa Tysiąca właśnie zmiotła Królestwo Obojga Sycylii i przesądziła o zjednoczeniu Włoch. 26 października pod Teano oddał zdobyte ziemie królowi Wiktorowi Emanuelowi II. Mógł mieć wszystko: tytuły, majątek, urzędy. Odmówił przyjęcia czegokolwiek i wyjechał na skalistą wysepkę na północ od Sardynii, gdzie kupił kawałek ziemi i zaczął uprawiać warzywa.

Spędził tam ostatnie dwadzieścia lat życia. Hodował zwierzęta, sadził drzewa, przyjmował gości z całego świata, pisał listy, wyjeżdżał na kolejne wojny i wracał. Zmarł na Caprerze 2 czerwca 1882 roku. Jego dom, Compendio Garibaldino, jest dziś muzeum, a grób znajduje się kilkadziesiąt metrów dalej. Można wejść i zobaczyć rzeczy dokładnie tam, gdzie je zostawił.

Archipelag ma też historię, o której mówi się mniej chętnie. 21 sierpnia 1972 roku na wysepce Santo Stefano — tej, którą mijacie promem — otwarto bazę amerykańskiej marynarki wojennej, obsługującą atomowe okręty podwodne Szóstej Floty. Negocjacje toczyły się w tajemnicy od 1954 roku; według lokalnych relacji jedynym mieszkańcem wtajemniczonym w plany był miejscowy proboszcz. Umowę podpisał premier Andreotti bez pełnej wiedzy parlamentu. Baza działała trzydzieści sześć lat, budząc obawy o skażenie i o eksterytorialność, a obiecane korzyści gospodarcze nigdy się w pełni nie zmaterializowały. Zamknięto ją 25 stycznia 2008.

Dziś to wszystko jest parkiem narodowym. Trudno o lepszą metaforę tej wyspy: bohater, który odmówił nagrody, i baza atomowa, o której nikt nie wiedział — na tych samych kilku kilometrach kwadratowych granitu.

Pojęcie „niebieskiej strefy", które zrobiło światową karierę w książkach o długowieczności, wzięło się właśnie stąd. Wymyślili je dwaj naukowcy — Sardyńczyk Gianni Pes i Belg Michel Poulain — którzy zaczęli statystycznie badać, gdzie na wyspie mieszkają stulatkowie. Zaznaczali gminy niebieskim flamastrem. Kiedy skończyli, na mapie środkowej Sardynii został niebieski klaster.

Ale prawdziwie zaskakujące nie było to, że ludzie tam długo żyją. Zaskakujące było kto. Na całym świecie wśród stulatków kobiety przeważają nad mężczyznami mniej więcej pięć albo sześć do jednego. W górskiej Sardynii — w Ogliastrze i Barbagii — proporcja jest niemal jeden do jednego. To anomalia, której nikt nie umiał wyjaśnić, i to ona uruchomiła całe badania.

Rekord, który daje pojęcie o skali: w 2014 roku w Perdasdefogu żyła rodzina uznana za najbardziej długowieczną na świecie — ośmioro rodzeństwa o łącznym wieku 828 lat.

Co takiego robią? Odpowiedź jest rozczarowująco zwyczajna i przez to wiarygodna. Dieta w dużej mierze roślinna, oliwa, lokalne sery owcze, mało czerwonego mięsa, kieliszek albo dwa Cannonau do obiadu. Ruch, który nie jest ćwiczeniem, tylko pracą — pasterz wchodzący codziennie na wzgórze nie chodzi na siłownię, po prostu żyje. I trzeci składnik, o którym badacze mówią najwięcej, a który najtrudniej kupić: starzy ludzie tam nie są sami. Mieszkają z rodziną, mają rolę, ktoś ich codziennie potrzebuje.

Warto o tym pamiętać, patrząc na Sardynię z pozycji urlopowicza. To, co wygląda jak brak pośpiechu, prawdopodobnie jest tym, co tu wydłuża życie. Dziś macie dzień bez planu. Wykorzystajcie go w miejscowym stylu.

Dziś macie w zasięgu dwadzieścia minut jazdy dwa stanowiska, które robią większe wrażenie niż niejedno sławne muzeum — a wejście kosztuje tyle, co kawa i ciastko.

Nuraghe La Prisgiona leży w dolinie Capichera i zajmuje około pięciu hektarów. Zamieszkana od XIV do IX wieku przed naszą erą, z centralną wieżą krytą fałszywą kopułą, dwiema wieżami bocznymi i murem kurtynowym. Nadproże nad wejściem ma trzy metry dwadzieścia długości — jeden kamień. Wokół wieży odkopano wioskę liczącą od dziewięćdziesięciu do stu chat. A studnia, wykopana ponad siedem metrów w skale trzy tysiące lat temu, nadal ma wodę.

Najciekawsze znalezisko to jednak nie mury, tylko jedna okrągła chata, którą archeolodzy nazwali Chatą Zgromadzeń. Biegnie wzdłuż jej ściany kamienna ława — dokładnie na szesnaście miejsc siedzących. Znaleziono tam też wyjątkowo bogato zdobione naczynie, prawdopodobnie na napój, do którego dostęp miało niewiele osób. Innymi słowy: trzy tysiące lat temu szesnaścioro ludzi siadało w tym kręgu i coś ustalało. Nie wiemy co. Ale wiemy, że siadali.

Kilka minut dalej stoi Coddu Vecchiu — jeden z największych „grobów olbrzymów" na wyspie, założony około 1700 roku p.n.e. Wygląda jak monumentalna brama donikąd: wielka kamienna stela z płaskorzeźbą, a przed nią półkole z jedenastu granitowych bloków rozpiętych na dwanaście metrów. Za stelą ciągnie się dziesięciometrowa galeria grobowa. To były groby zbiorowe — miejsca kultu przodków całej wspólnoty, nie pojedynczej ważnej osoby.

Anegdota, która najlepiej opisuje stosunek Sardynii do własnej starożytności: pewien miejscowy rolnik odciął kiedyś górną część steli Coddu Vecchiu i używał jej jako lemiesza pługa. Kamień na szczęście odzyskano i wstawiono z powrotem. Gdy dziś staniecie przed tą stelą, spróbujcie znaleźć linię cięcia.

To wybrzeże, na które być może dziś pojedziecie, nazywało się kiedyś Monti di Mola i było uważane za jedno z najbardziej bezużytecznych miejsc na Sardynii. Skała, jałowce, makia i garstka pasterzy. Ziemi nie dało się uprawiać, a nad morzem nikt nie chciał mieszkać, bo nad morzem przez wieki chorowało się na malarię.

Pod koniec lat pięćdziesiątych brytyjski finansista John Duncan Miller wspomniał o tym miejscu młodemu Adze Khanowi IV. Ten przyjechał zobaczyć w 1960 roku i — jak sam później mówił — gorąco pożałował. Nie było dróg, prądu, wody, lotniska, niczego.

A mimo to w 1962 roku założył z pięcioma innymi inwestorami Konsorcjum Costa Smeralda i zaczął skupować wybrzeże. Ziemia należała głównie do dwóch miejscowych rodzin, Azarów i Orecchionów. Zapłacono za nią łącznie około dwóch miliardów ówczesnych lirów — dziś to równowartość jakichś trzydziestu milionów euro. Dla sprzedających to były sumy, jakich w tej okolicy nigdy nie widziano. Dziś samo konsorcjum, kontrolowane przez katarski fundusz państwowy, ma około stu pięćdziesięciu ośmiu milionów euro rocznych przychodów.

Ale najciekawsze jest to, co zrobiono z architekturą. Aga Khan powołał komitet czterech architektów, a razem z nimi sardyńskiego znawcę tradycji Antonio Simona Mossę. Przez rok jeździli po wyspie i fotografowali stare wiejskie zagrody — te same stazzi, o których czytaliście w dniu siódmym. Z tego powstał „styl Costa Smeralda": łuki, krzywe ściany, faktury imitujące skałę, dachy schowane w zboczu, żadnych prostych pudełek. Każdy projekt przechodził dwuetapową kontrolę — najpierw na papierze, potem w terenie, z próbnymi gabarytami, żeby sprawdzić, czy nie zasłania horyzontu i czy nie wymaga wycięcia jałowców.

Można mieć do Costa Smeraldy stosunek dowolnie sceptyczny — ceny leżaków dochodzą tu do stu trzydziestu euro, a parking bywa droższy niż obiad. Ale trzeba oddać jedną rzecz: to jest chyba jedyny wielki kurort śródziemnomorski, który przez sześćdziesiąt lat nie pozwolił sobie na betonową ścianę wzdłuż plaży.

Na koniec historia, która wyjaśnia całą resztę — łącznie z tym, dlaczego ten urlop w ogóle był możliwy.

Przez większość swoich dziejów Sardynia była wyspą, na której nie opłacało się mieszkać nad morzem. Nie tylko z powodu piratów. Na nizinach i w przybrzeżnych mokradłach panowała malaria, przenoszona przez komara Anopheles labranchiae, obecnego praktycznie w każdym zbiorniku słodkiej wody na wyspie. W 1940 roku zmarło na nią osiemdziesiąt osiem osób. W 1943 — pięćset dwadzieścia siedem. Do tego dochodziły dziesiątki tysięcy chorych rocznie, wyniszczonych, niezdolnych do pracy.

Po wojnie ruszyła operacja, którą do dziś opisuje się w podręcznikach zdrowia publicznego jako jedną z największych w historii. Sardinia Project, finansowany w dużej mierze przez Fundację Rockefellera. Od listopada 1946 do czerwca 1947 opryskano DDT wnętrza domów i obór w dwustu osiemdziesięciu czterech gminach. Od kwietnia do października 1947 zwalczano larwy we wszystkich bagnach, strumieniach i kałużach, jakie udało się znaleźć.

W 1950 roku Sardynia po raz pierwszy w swojej historii odnotowała zero przypadków malarii. Ostatni potwierdzony przypadek pochodzi z 1952.

I dopiero wtedy — nie wcześniej — wybrzeże Sardynii stało się miejscem, w którym da się bezpiecznie mieszkać, budować i odpoczywać. Dwanaście lat później Aga Khan kupił Monti di Mola. Kilka dekad później powstały kempingi, na których spaliście przez ostatnie dwa tygodnie. Ta cała turystyczna Sardynia, którą właśnie zwiedziliście, jest młodsza niż większość ludzi, którzy po niej jeżdżą.

Wracając dziś do Olbii, warto o tym pomyśleć przez chwilę. Te puste plaże, granitowe zatoki i wieże na cyplach nie były puste dlatego, że nikogo nie interesowały. Były puste, bo przez trzy tysiące lat mieszkanie tam było niebezpieczne. Wyspa odwróciła się od własnego morza — i wróciła nad nie dopiero za życia Waszych rodziców.

Kiedy w 1885 roku wyrzucili ludzi z Asinary, zostawili tam białe osły. Ludzie popłynęli na stały ląd i zbudowali Stintino. Osły zostały i do dziś są białe.

Rząd włoski uznał, że Asinara nada się lepiej na lazaret i kolonię karną niż na normalną wyspę z ludźmi. Mieszkało tam wtedy 45 rodzin — rybaków i pasterzy, część z liguryjskiego Camogli, którzy przypłynęli tu po koral i langusty jeszcze w XVIII wieku. Część próbowała zostać i została wyrzucona siłą. Reszta zaczęła się targować.

Wytargowali 750 lirów na rodzinę i prawo wyboru miejsca. Wybrali wąski pasek ziemi między dwiema zatokami, który miejscowi nazywali Isthintini — czyli „jelito". W sierpniu 1885 założyli tam wioskę. Zbudowali domy podobne do tych, które zostawili w Cala d’Oliva, i żyli z tonnary, czyli połowu tuńczyków.

Więc kiedy stoicie na La Pelosie i patrzycie na Asinarę, pamiętajcie, że to nie jest zwykła wioska turystyczna. Mieszkają tu potomkowie ludzi, których wyrzucono z wyspy, żeby zrobić na niej więzienie. I jakoś im się udało.

W 1803 roku do zatoki między Palau a La Maddaleną wpłynęła Victory z Horatio Nelsonem na pokładzie. Brytyjska flota potrzebowała miejsca, z którego mogła pilnować Tulonu, a jednocześnie mieć wodę, drewno i trochę spokoju. Malta była za daleko. Archipelag okazał się idealny — osłonięty, głęboki i tylko 250 mil od Tulonu, czyli dzień żeglugi przy dobrym wietrze.

Nelson nazwał to kotwicowisko Agincourt Sound. Przez ponad rok wracał tu wielokrotnie, choć Sardynia była formalnie neutralna, więc musiał się z miejscowymi dogadywać, a nie rozkazywać.

Ostatni raz odpłynął 19 stycznia 1805. Stał właśnie w Agincourt Sound, uzupełniał zapasy, kiedy z północnego zachodu nadeszły fregaty z sygnałem: wróg na morzu. Francuska flota wyszła z Tulonu. Stąd zaczął pościg, który dziewięć miesięcy później skończył się pod Trafalgarem.

Więc kiedy będziecie płynąć między tymi wyspami, pamiętajcie, że stała tu przez rok największa siła morska świata. Nelson uważał, że gdyby Anglia miała Sardynię, nie potrzebowałaby Malty.

Alghero nie żyło z turystyki ani z wina. Żyło z czerwonego koralu — Corallium rubrum, który miejscowi nazywali czerwonym złotem. W XVIII i XIX wieku port był pełen corallari: łowili, obrabiali, sprzedawali. Do dziś cały ten odcinek wybrzeża nazywa się Riviera del Corallo.

I tu jest rzecz, która brzmi jak współczesny pomysł, a ma kilkaset lat: powstała Caixa del Corall, Bank Koralowy. Każdy rybak oddawał po sezonie procent połowu. Kiedy był już za stary, żeby schodzić pod wodę, dostawał z tego utrzymanie. Kasa emerytalna, kilka wieków przed wynalezieniem kas emerytalnych.

Z tych samych pieniędzy finansowano też rzeczy zupełnie nie-rybackie — kaplice w katedrze Santa Maria. Marmurowy ołtarz z 1755 roku opłacono w dużej części z koralu wyłowionego z dna. Kiedy będziecie w katedrze, warto o tym pamiętać.

Muzeum Koralu mieści się w willi w stylu Liberty i jest poświęcone w całości jednemu organizmowi. Biżuteria, narzędzia, historie rybaków. Cena biletu jest w sekcji o miasteczkach. Dziś koral jest ściśle chroniony i łowi się go tylko w wyznaczonych strefach i limitach.

Aggius przez około trzy stulecia było epicentrum bandytyzmu na Sardynii — od połowy XVI wieku, jeszcze pod Hiszpanami, do połowy XIX pod Sabaudami. Nie dlatego, że ludzie byli tu gorsi. Dlatego, że państwo było daleko, prawo słabe, a faidy — wojny między rodzinami — bardzo blisko.

Najgorsze przyszło między 1849 a 1856. Według jednej wersji zaczęło się od bydła, które weszło na cudze pole. Skończyło się ponad siedemdziesięcioma zabitymi w miasteczku, które nigdy nie było duże. W konflikt weszły cztery rody: Vasa, Mamia, Pileri i Tansu.

Z tej historii została jedna postać, której Sardynia nie potrafi zapomnieć: Bastiano Tansu, zwany Mutem z Gallury. Głuchoniemy od urodzenia, wyśmiewany jako dziecko. Nie mówił, więc nie negocjował i nie zdradzał — i właśnie to zrobiło z niego legendę. Enrico Costa napisał o nim powieść w 1884 roku, w 2021 powstał film. Jak zginął, nie wie nikt: krążą co najmniej trzy wersje i żadna nie ma dowodu.

Muzeum siedzi w budynku dawnej pretury — czyli tam, skąd kiedyś próbowano ich ścigać, w najstarszej części miasteczka, w zaułkach, w których sto lat temu ginęli ludzie. I nie gloryfikuje. Pokazuje dokumenty, broń, akta sądowe i to, czym bandytyzm naprawdę był: nie romantyczną opowieścią o wolnych ludziach w górach, tylko przemocą, która niszczyła całe pokolenia.